Muzeum w Gliwicach od lat zajmuje się dokumentacją i popularyzowaniem wiedzy o „kresowych kontekstach” Gliwic i regionu. Od 2010 roku podejmujemy intensywne działania na rzecz tego tematu, m.in. poprzez konferencje, odczyty, oraz cykle wykładów „Kresy – przywracanie pamięci” (2010 -2011) czy „Spotkania z Kresami” które od 2016 po dziś dzień gromadzą szerokie audytorium. Podczas ostatniej konferencji „Pamięć kresów – kresy w pamięci” udało się nam nawiązać współpracę  z Centrum Dokumentacji Zsyłek, Wypędzeń i Przesiedleń, działającym w Uniwersytecie Pedagogicznym w Krakowie, której efektem jest projekt „Pamięć o Kresach wśród mieszkańców Gliwic”.

Temat tzw. repatriantów cieszył się wśród historyków ogromnym zainteresowaniem w latach dziewięćdziesiątych XX w. W czasach komunizmu o sprawach tych nie wolno było opowiadać. Dziś powszechne jest przekonanie, że temat ten został wyczerpany przez historyków. Jest to jednak założenie błędne- opowieści kolejnych osób, które zdecydowały się podzielić z badaczami swoimi historiami zaskakują nowymi faktami. Pamięć osób tak silnie doświadczonych przez historię obfituje w szereg wstrząsających wspomnień, które przetrwać mogą tylko dzięki profesjonalnemu zapisowi. Inicjatywa Muzeum w Gliwicach spotyka się z ogromnym zaangażowaniem, również emocjonalnym, Kresowian. Większość z rozmówców opowiada o swoich doświadczeniach po raz pierwszy zaś Ci, którzy już dzielili się z kimś swoimi wspomnieniami, dzięki odpowiednio opracowanym pytaniom wydobywają z pamięci wydarzenia i szczegóły o których zdawali się już nie pamiętać. Takie otwarcie, przywoływanie osobistych przeżyć rozmówców, nie udałoby się, gdyby nie zaufanie jakim odwdzięczają się Kresowianie Muzeum w Gliwicach za dotychczasową aktywność na tym polu.

Projekt realizowany we współpracy z Uniwersytetem Pedagogicznym z Krakowa wpisuje się jeden z zasadniczych nurtów programowych naszej placówki, którym jest dokumentowanie najnowszej historii naszego miasta, która rozpoczęła się po 1945 roku. Po wystawie „Gliwiccy Kresowianie” z 2011 roku, po konferencji naukowej „Pamięć Kresów – Kresy w Pamięci” zorganizowanej  w ubiegłym roku we współpracy z Instytutem Pamięci Narodowej, rozpoczęliśmy dokumentowanie tzw. „oral history” – historii mówionej. Naszymi rozmówcami są Gliwiczanie – Kresowianie, wypędzeni ze wschodnich ziem II Rzeczpospolitej. Ich wpływ, Polaków urodzonych lub wywodzących się z Kresów, na powojenne losy naszego miasta był imponujący i różnorodny. Rolą muzeum  jest utrwalić i przenosić dalej ich pamięć o „tamtym świecie”, którego utrata do dzisiaj jest bolesną stratą nie tylko dla Kresowian, ale i całej kultury polskiej”– powiedział Grzegorz Krawczyk, dyrektor Muzeum w Gliwicach. Jak dodaje Bożena Kubit, koordynator badań  z ramienia Muzeum „jest to nadrabianie 60 lat zaległości – do lat 90 nie mogliśmy prowadzić badań na ten temat. Są to działania dla Kresowian, tym samym dla Gliwiczan.

W ramach projektu od 19 do 23 lutego br. przeprowadzono wywiady z kilkunastoma Kresowianami, którzy osiedlili się  w rejonie gliwickim. Koordynator projektu- Bożena Kubit- zaprosiła  do rozmów zarówno byłych mieszkańców Lwowa, jak i innych miast kresowych: Stanisławowa, Drohobycza, Stryja. Ich powojenne drogi do Gliwic były także różne: bezpośrednio na Górny Śląsk, z przystankami w Tarnowie czy też w Krakowie, poprzez zesłanie na Sybir, czy też przez obozy koncentracyjne. Ważne dla realizatorów projektu były także wspomnienia z okresu bezpośrednio powojennego, w tym początki życia w Gliwicach, współistnienie różnych społeczności oraz kultywowanie pamięci o Kresach.

Projekt realizowany jest w nurcie tzw. oral history – historii mówionej, której metoda pozwala na uchwycenie znacznie szerszego spektrum wiedzy o ludzkich losach, niż tradycyjne wywiady pisane. Taka forma zapisu historii daje dużo więcej możliwości. Kiedy zapraszamy człowieka do rozmowy a on opowiada nam historię swojego życia od początku do końca, łącznie z historią swojej rodziny, to jest to ogromna odpowiedzialność. Ta osoba się przed nami otwiera, zatem naszym obowiązkiem jest dołożenie wszelkich starań aby ten zapis był jak najdoskonalszy. Jeżeli nagramy taką rozmowę na dyktafon, możemy to oczywiście przepisać. Natomiast niezwykle ważne jest wszystko to co daje nam obraz, m.in. mimika twarzy – ona bardzo dużo mówi, między innymi o tym jak dziś, po latach, rozmówca emocjonalnie ustosunkowuje się do swojej historii – mówi prof. UP dr hab. Hubert Chudzio, który koordynuje badania z ramienia CDZWiP. Wywiady ukazać mają życie pod okupacjami sowieckimi i niemiecką. Rozmówcy dzielili się wspomnieniami z przymusowych wywózek z Kresów. Dzięki tym intymnym opowieściom, poznaliśmy szczegóły losów świadków historii- od dnia wywózki lub wyjazdu, przez podróż, etap odnajdywania się w nowej rzeczywistości, po współczesne życie.  Rozmowy przybliżyły m.in. proces przesiedleń, pozwoliły też lepiej zrozumieć tożsamość ludzi których drogi życiowe dyktowały historyczne zawieje.  Do tej pory w efekcie prac Centrum powstał szereg książek i filmów, efekty ich badań wykorzystywane są również w pracach naukowych.

Zdigitalizowane zbiory audiowizualne będą zarchiwizowane zarówno w Muzeum w Gliwicach, jak i w Centrum Dokumentacji Zsyłek, Wypędzeń i Przesiedleń Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie. Naukowcy zebrali szereg świadectw, w tym zapisy rozmów oraz kopie pamiątek rodzinnych i dokumentów, które stanowić będą podstawę dalszej działalności badawczej, tworzenia wydawnictw, wystaw i edukacji w tym zakresie.