W związku z „Rokiem ks. Johannesa Chrząszcza” obchodzonym przez Muzeum w Gliwicach, a poświęconym postaci tego wybitnego historyka śląskiego warto wspomnieć również sylwetkę innego, nie mniej zasłużonego dla regionu duchownego. Osobą tą jest ks. dr Augustin Boguslaus Weltzel, wieloletni proboszcz w Tworkowie k. Raciborza, uważany za największego niemieckiego pisarza Górnego Śląska. To właśnie on zachęcił ks. Johannesa Chrząszcza do badań nad historią regionu, a część korespondencji obu kapłanów – historyków zachowała się do dziś w zasobie Archiwum Państwowego w Katowicach.  W Tworkowie, gdzie Augustin Weltzel pełnił urząd proboszcza przez 40 lat, 9 kwietnia 2017 r. zainaugurowano „Rok ks. Augustina Weltzla”.

Augustin Weltzel urodził się 9 kwietnia 1817 r.  w Jelczu, w rodzinie gajowego. W latach 1830-1838 uczył się w gimnazjum św. Macieja we Wrocławiu, a następnie, w latach 1838-1841 studiował na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Wrocławskiego, oraz  historię u profesora Stenzla. 8 maja 1841 r. przyjął z rąk biskupa pomocniczego D. Latusska święcenia kapłańskie.[1]

Następnie został wikarym w Szczecinie. Urząd ten pełnił przez kolejne 14 lat pracując w różnych kościołach garnizonowych na Pomorzu i we wschodniej Brandenburgii.[2] Tam też opublikował studium o dziejach tamtejszego kościoła katolickiego, oraz broszurę o życiu św. Ottona.

W kręgu jego zainteresowań leżały kościoły na terenie Pomorza Zachodniego – pisywał na ten temat drobne artykuły do miejscowej prasy. Należał także do Gesellschaft für pommersche Geschichte und Altertumskunde (Pomorskiego Towarzystwa Historycznego i Archeologicznego).[3]

W 1857 r. dzięki poparciu hrabiego Saurma – Jeltsch otrzymał urząd proboszcza w Tworkowie k. Raciborza, gdzie pracował przez 40 lat. Wkrótce też rozpoczął badania w archiwach Raciborza, Wrocławia, Opola, Berlina, Opawy, Pragi oraz Wiednia. Stało się to możliwe dzięki współpracy z naukowcami czeskimi z Opawy i Brna, takimi jak np. Prasek, Zukal czy Volny, z którymi przez lata pełnienia urzędu proboszcza w Tworkowie prowadził bogatą korespondencję.[4]

Rezultatem badań prowadzonych przez Augustina Weltzela były monografie historyczne poszczególnych miast Górnego Śląska i rodów szlacheckich, takich jak: Saurma-Jeltsch („Geschichte des Geschlechts der Saurma und Sauerma“, 1869), Praschma („Geschichte des edlen, freiherrlichen und gräflichen Geschlechts von Praschma“, 1883), Oppersdorf („Dzieje hrabiów von Oppersdorff”), czy  Eichendorff („Geschichte der edlen und freiherrlichen Geschlechts von Eichendorff“, 1876) .

Weltzel napisał pięć monografii różnych miast Górnego Śląska. Były to: „Geschichte der Stadt und Herrschaft Ratibor” (Historia miasta i dóbr ziemskich Raciborza, 1861), „Geschichte der Stadt, Herrschaft und ehemaligen Festung Cosel“ (Historia miasta, dóbr ziemskich i ówczesnej twierdzy Koźle, 1866), „Geschichte der Stadt Neustadt in Oberschlesien“ (Historia miasta Prudnika na Górnym Śląsku, 1870), „Geschichte der Stadt und Herrschaft Gutentag“ (Historia miasta i dóbr ziemskich Dobrodzienia, 1882) oraz „Geschichte der Stadt Sohrau in Oberschlesien“ (Historia miasta Żory na Górnym Śląsku, 1888).

W jego dorobku naukowym znajdują się także opracowania historyczne dotyczące dziejów wybranych parafii na Górnym Śląsku, np. „Chronik der Parochie Ostrog bei Ratibor” („Kronika parafii w Ostrogu k. Raciborza, 1882), „Chronik der Parochie Pogrzebin” (Kronika parafii w Pogrzebieniu, 1888), „Das fürstliche Cisterzienserstift Himmelwitz” (Fundacja opactwa Cystersów w Jemielnicy, 1895) czy „Die Zisterzienser – Propstei Kasimir” (Klasztor Cystersów w Kazimierzu, wydany w 1889 r. na łamach czasopisma „Schlesisches Pastoralblatt”).

Augustin Weltzel publikował nie tylko w j. niemieckim. Do dzieł opublikowanych przez ks. Weltzla w języku polskim można zaliczyć: „Pomniki pobożności po szlacheckiej rodzinie hrabiów z Gaszyna” oraz „Żywot błogosławionej Eufemii księżnej Raciborskiej ze zakonu św. Dominika” – oba wydane w Gliwicach, pierwsze w 1877 r., drugie natomiast rok później.

Oprócz książek pisał artykuły, również w języku polskim, do czasopism takich jak: „Katolik”, z którego redakcją nawiązał stałą współpracę, czy: „Monika. Tygodnik poświęcony chrześcijańskiemu wychowaniu dziatek.” Artykuły, jakie ukazały się na łamach „Katolika” w roku 1882 to np. „O żywotach świętych patronów naszych” czy „Z dziejów Szląska. Według książki ks. radcy Weltzla o Dobrodzieniu”.[5] Na łamach drugiego z ww. czasopism Augustin Weltzel opublikował natomiast artykuły pt. „Góra św. Anny” oraz „Pszów”. Oprócz tego, jego liczne dzieła przetłumaczono na j. polski np. w czasopiśmie „Światło. Pismo ilustrowane dla ludu”.[6]

Proboszcz w Tworkowie pisał także bardzo dużo listów. Jego plebania pełniła funkcję biura literackiego i historycznego, gdzie udzielano porad, także w języku polskim i czeskim. Dzięki wspomnianej korespondencji z badaczami czeskimi, takimi jak Grzegorz Volny i Beda Dudik, Weltzel wydał w latach 1890-1891 dwutomowe dzieło pt. „Besiedlung des nördlichen der Oppa gelegenen Landes. Nach Urkunden und amtlichen Aktenstücken” (Osadnictwo kraju położonego na północ rzeki Opawy. Na podstawie dokumentów i akt urzędowych).[7] W 1885 r. ukazała się natomiast Geschichte des Ratiborer Archypresbiteriates, ( Historia Archiprezbiteratu Raciborskiego) jego autorstwa, wydana we Wrocławiu.

W 1863 r. Augustin Weltzel, trzymający się do tej pory z dala od polityki, został posłem do Landtagu Pruskiego z powiatu raciborskiego. Wówczas to przystąpił do katolickiej partii Centrum.

W 1866 r. za napisanie historii Koźla otrzymał od króla pruskiego Order Czerwonego Orła IV klasy. 8 maja 1892 r. Wydział Teologii Katolickiej Uniwersytetu Wrocławskiego nadał mu doktorat honoris causa.

Augustin Boguslaus Weltzel, mimo wielu przeciwności losu był niezwykle pogodnym człowiekiem oraz szanowanym i lubianym obywatelem. Z postury był mały i niepozorny, ale miał donośny głos i zachował bardzo dobrą pamięć aż do ostatnich dni życia.[8]

Zmarł w Tworkowie, w wieku 80 lat w dniu 4 listopada 1897 r. Tam też został pochowany cztery dni później. Już za swojego życia uważany był za największego historyka Górnego Śląska.

Anna Kulczyk, Muzeum w Gliwicach

Więcej o postaci księdza doktora Johannesa Chrząszcza: TUTAJ

 

[1] Słownik biograficzny katolickiego duchowieństwa śląskiego XIX i XX w., pod red. M. Patera, Katowice 1996 r., s. 456

[2] Augustin Bogislaw Weltzel (w:) Niemcy górnośląscy. Leksykon biograficzny. Opole 2004, s. 30

[3] Słownik biograficzny…s. 456

[4] Augustin Bogislaw Weltzel (w:) Niemcy górnośląscy….s. 30.

[5]R. Kincel (w:) A. Weltzel, Historia miasta Żory, Żory 1997, s. 9.

[6] Tamże, s. 10.

[7] Tamże.

[8] Tamże, s. 12.