Początki muzeum

Muzeum w Gliwicach jest jednym z najstarszych muzeów na Górnym Śląsku oraz najstarszym w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym. Starsze od niego są tylko muzea w Nysie (1897) i Opolu (1900). Do początku lat 20. XX wieku. Muzeum w Gliwicach było głównym punktem kolekcjonerstwa i muzealnictwa na Górnym Śląsku. Gruntowna zmiana tego stanu rzeczy nastąpiła wraz z podziałem politycznym Górnego Śląska pomiędzy Polską i Niemcami w 1922 roku. Względy polityczne zadecydowały o tym, że Polacy i Niemcy powołali wówczas do życia wielkie muzea w Katowicach i Bytomiu z dużymi działami archeologicznymi i historycznymi.

Zorganizowanie Muzeum w Gliwicach było wynikiem szeregu działań podjętych przez miejscową inteligencję urzędniczą i techniczną. Obok mieszkańców Ziemi Gliwickiej w procesie tym wzięli udział także przedstawiciele innych regionów przemysłowego Górnego Śląska. Spadkobiercą Górnośląskiego Muzeum jest obecne Muzeum w Gliwicach. Dzieje muzeum rozpatrywać należy uwzględniając dwa okresy jego funkcjonowania, w latach 1905 -1945 i od 1945 roku.

Głównym inicjatorem i organizatorem Muzeum w Gliwicach był tajny radca i sędzia w miejscowym sądzie Artur Schiller (1858-1945). W skład komitetu założycielskiego muzeum weszli ponadto: burmistrz Gliwic Hermann Mentzel, pyskowicki proboszcz ks. dr Johann Chrząszcz oraz historyk prof. Benno Nietsche.

Muzeum w Gliwicach zostało założone 22 marca 1905 roku. Nowo powołanemu muzeum nadano charakter społeczny poprzez powołanie Górnośląskiego Związku Muzeum (Oberschlesisches Museumsverein), który miał stanowić społeczno-ekonomiczne zaplecze muzeum. Powołane przez Związek, Górnośląskie Muzeum w Gliwicach z założenia było muzeum regionalnym. W przyjętym programie za cel istnienia muzeum uznano: gromadzenie, zabezpieczanie i udostępnianie zabytków przeszłości oraz eksponatów współczesnych związanych z Górnym Śląskiem.

Powtórne narodziny placówki miały miejsce na początku 1945 roku. Pierwszy, polski dyrektor placówki prof. dr Mieczysław Gładysz (1903-1984) przekształcił Muzeum w Gliwicach w polską instytucję kulturalną. W pracach tych aktywnie wspomagał go Fryderyk Hayder, pierwszy kustosz w najbardziej znaczącym w muzeum Dziale Sztuki i Rzemiosła Artystycznego. Nakreślony przez nich program rozwoju placówki był realizowany w okresie Polski Ludowej.

Nazwa muzeum

W latach 1905-1933 placówka nosiła nazwę: Górnośląskie Muzeum w Gliwicach (Oberschlesisches Museum in Gleiwitz) i zgodnie z nią starała się obejmować swym zasięgiem całość zagadnień muzealnych na Górnym Śląsku. W praktyce ten status muzeum utrzymał się tylko do 1919 roku, kiedy to dotychczasowa działalność muzeum uległa załamaniu. Do tego czasu muzeum bardzo się rozwijało stanowiąc wzór dla całego muzealnictwa górnośląskiego. W tym okresie cieszyło się też największym poparciem miejscowej społeczności niemieckiej. Znalazło to odbicie w stale wzrastającej liczbie członków Związku Muzealnego, a zatem i możliwościach finansowych placówki oraz wyjątkowej dynamice wzrostu zbiorów. Szybki rozwój muzeum w tych latach następował nawet pomimo jego na wpół amatorskiego charakteru, gdyż nie posiadało ono żadnych etatowych pracowników. Wielkim osiągnięciem tego okresu była otwartość na wielokulturowość Górnego Śląska, co znalazło odbicie w zgromadzeniu przez placówkę, obok przeważających liczebnie zabytków pruskich, obiektów pochodzenia polskiego, czeskiego, austriackiego i żydowskiego.

Nowy etap w dziejach muzeum rozpoczął się w maju 1922 roku, kiedy to kierowanie placówką powierzono etatowemu kustoszowi, sprowadzonemu z Wrocławia dr. Franzowi Heinevetterowi (1885-1945?). Dokonał on stopniowego przekształcenia placówki z tzw. Heimatmuseum gromadzącego wszelkie starożytności górnośląskie, w muzeum ukierunkowane na kolekcjonerstwo zabytków sztuki i rzemiosła artystycznego. Podjęcie specjalizacji nie przeszkodziło jednak w utrzymaniu przez Muzeum w Gliwicach ponadlokalnego charakteru w ramach nowo powstałej Prowincji Górnośląskiej. Na przeszkodzie pełnej realizacji tego planu stanęły skutki wielkiego kryzysu ekonomicznego oraz pojawienia się konkurencji ze strony innych muzeów górnośląskich – w Bytomiu i Katowicach. Po kolejnej reorganizacji w 1934 roku muzeum zmieniło nazwę na Górnośląskie Muzeum Sztuki i Rzemiosła Artystycznego (Oberschlesisches Museum für Kunst und Kunstgewerbe), która przetrwała do 1945 roku. Okres hitlerowski przyniósł urzędowe zaszczepienie w muzeum ideologii narodowego socjalizmu, co zaowocowało m.in. usunięciem z placówki zabytków pochodzenia żydowskiego, a później polskiego.

Po 1945 roku placówkę sprowadzono do roli muzeum lokalnego, co znalazło odbicie w zmianie jego nazwy na Muzeum Miejskie, a następnie Muzeum w Gliwicach. W okresie PRL, podobnie do innych instytucji kultury w Polsce tego okresu, Muzeum przygotowywało wystawy i gromadziło zbiory gloryfikujące komunistyczną rzeczywistość w kraju.

Obecnie Muzeum w Gliwicach jest wielodziałowym muzeum regionalnym, ukierunkowanym na gromadzenie pamiątek i upowszechnianie wiedzy o Gliwicach i Ziemi Gliwickiej. Niektóre z kolekcji gliwickiego Muzeum mają ponadlokalny zasięg i znaczenie, tak jest chociażby w przypadku odlewów artystycznych dawnej Królewskiej Odlewni Żelaza w Gliwicach, czy zbiorów dawnej fotografii górnośląskiej.

Siedziba muzeum

Najbardziej niekorzystną okolicznością w dziejach muzeum był brak własnego, specjalnie zbudowanego na potrzeby muzealne budynku. Z tego powodu Muzeum musiało zadowalać się pomieszczeniami lub budynkami adaptowanymi na ten cel. Brak własnej siedziby znacząco obniżał rangę gliwickiego muzeum, co stało się tym bardziej widoczne w latach 20-30. XX wieku z chwilą zbudowania wspaniałych gmachów muzealnych w Bytomiu i Katowicach.

Od pierwszych lat swego istnienia Związek Muzealny posiadał plany wzniesienia dla muzeum odpowiednio reprezentacyjnej siedziby. Niestety, w tym względzie placówka miała ogromnego pecha, gdyż zgromadzone przez miłośników muzealnictwa fundusze zostały przejęte przez państwo niemieckie na potrzeby I wojny światowej, a ich resztki zniweczone przez powojenną inflację. Do skutku nie doszły też plany zbudowania w Gliwicach gmachu na potrzeby muzeum po 1945 roku. Plan taki najbliższy realizacji był w latach 70. XX wieku, ale przekazane na to środki państwowe przeznaczone zostały na potrzeby komunalne.

W latach 1905-1907 muzeum mieściło się w dwóch salach Szkoły Powszechnej nr 4 przy ul. Ziemowita (Schrötterstr.); w latach 1908-1923 w czterech salach Szkoły Powszechnej nr 9 przy ul. Sobieskiego (Freundstr.); w latach 1924-1933 w kilkunastu pomieszczeniach byłego Kasyna Oficerskiego przy ul. Kościuszki (Friedrichstr.). Od 1934 roku główna siedziba muzeum mieści się w Willi Caro przy ul. Dolnych Wałów 8a (Niederwallstr.).

W 2000 roku budynek Willi Caro oddano do użytku po kilkuletnim remoncie. W jego wyniku obiekt w większości przekształcono w muzeum wnętrz górnośląskiej burżuazji wielkoprzemysłowej z przełomu wieków. Z kolei na drugim piętrze budynku zorganizowano wystawę etnograficzną prezentującą życie codzienne i kulturę regionu gliwickiego. W 2008 roku po likwidacji wystawy etnograficznej, sale drugiego piętra zostały zaadoptowane na wystawy czasowe.

W 1960 roku oddziałem muzeum stał się po adaptacji, w latach 1956-1959, dawny Dwór Cetrycza przy ul. Pod Murami 2, od lat 80. XX wieku zwany Zamkiem Piastowskim. W następnych latach obiekt ten był kilkukrotnie przebudowywany. Największych zmian dokonano podczas remontów w latach 1984-1988 i 2005-2008. Od września 2008 roku jest w nim dostępna nowa wystawa stała „Gliwice – miasto wielu kultur. Historia Gliwic i pradzieje Ziemi Gliwickiej”.

W latach 1991-2009 w jednej z zabytkowych hal dawnej Królewskiej Odlewni Żelaza w Gliwicach przy ul. Robotniczej 2 (obecnie GZUT SA) funkcjonował Oddział Odlewnictwa Artystycznego. Z powodu różnych trudności muzeum zostało zmuszone do jego zamknięcia, a prezentowane w nim obiekty postanowiono przenieść w nowe miejsce ekspozycji.

Nowym oddziałem Muzeum prezentującym dorobek gliwickiego hutnictwa stała się od 2010 roku część budynku w dawnej maszynowni kopalni „Gliwice” w Nowych Gliwicach przy ul. Bojkowskiej 37. Zorganizowano tam nową wystawę stałą odlewów artystycznych Królewskiej Odlewni Żelaza w Gliwicach pt. „Słusznie słyną dziś Gliwice…”. Jej otwarcie nastąpiło 1 października 2010 roku w trakcie VIII GDDK.

Z dniem 1 stycznia 2005 roku uruchomiono formalnie nowy oddział Muzeum w Gliwicach w dawnej radiostacji przy ul. Tarnogórskiej 129 pod nazwą Muzeum Radia i Sztuki Mediów ?Radiostacja Gliwicka?. Do gruntownej modernizacji terenu wokół Radiostacji doszło w 2009 roku, a w wyniku przeprowadzonej przy tej okazji reorganizacji, własność Muzeum została ograniczona tylko do środkowego budynku z urządzeniami radiowymi. Z tego powodu w 2010 roku dotychczasowy oddział pod nazwą „Muzeum Radia i Sztuki Mediów” przemianowano na „Oddział - Radiostacja Gliwice”.

• Szkoła Powszechna nr 4 ul. Ziemowita (Schrötterstr.) – siedziba Muzeum w latach 1905-1907
• Szkoła Powszechna nr 9 ul. Sobieskiego (Freundstr.) – siedziba Muzeum w latach 1908-1923
• Kasyno Oficerskie ul. Kościuszki (Friedrichstr.) – siedziba Muzeum w latach 1924-1933
• Willa Oscara Caro ul. Dolnych Wałów 8a (Niederwallstr.) od 1934 r. do dziś główna siedziba Muzeum
• Zamek Piastowski – od 1960 r. oddział Muzeum w Gliwicach
• Zamek w Toszku w latach 1963-1977 oddział Muzeum w Gliwicach
• Oddział Odlewnictwa Artystycznego ul. Robotnicza 2 (teren GZUT SA) – Miejsce ekspozycji odlewów artystycznych Królewskiej Odlewni Żelaza w latach 1991-2009
• Oddział Odlewnictwa Artystycznego Muzeum w Gliwicach (od 2010) – Nowe Gliwice Centrum Edukacji i Biznesu budynek nr 4 ul.Bojkowska 37

Damian Recław

Menadżer instytucji kultury. Ukończył Filologię Polską na Uniwersytecie Jagiellońskim. Naukę kontynuował na tej samej uczelni na studiach podyplomowych w dziedzinie zarządzania kulturą w Instytucie Spraw Publicznych na Wydziale Zarządzania i Komunikacji Społecznej (www.isp.uj.edu.pl). Następnie ukończył międzynarodowe studia podyplomowe MPA (Master of Public Administration) na Akademii Ekonomicznej w Krakowie w katedrze Gospodarki i Administracji Publicznej (www.gap.uek.krakow.pl) kierowanej przez prof. Jerzego Hausnera. Zdobył tam wiedzę z zakresu zarządzania instytucjami finansów publicznych. Uczestniczył w warsztatach menadżerów sztuki i w wielu specjalistycznych szkoleniach m.in. na temat sponsoringu i public relatons w kulturze, funduszy unijnych i zamówień publicznych. W 1997 roku współpracował z Maciejem Nowickim przy produkcji filmów o Bolesławie Micińskim (współscenarzysta) i Leo Lipskim, tworzonych w cyklu „Kultura duchowa narodu”. W 2000 roku był kierownikiem produkcji w Telewizji Puls. Po roku trafił do Teatru Banialuka w Bielsku-Białej, gdzie przez trzy lata pracował jako konsultant programowy i szef biura Festiwalu Sztuki Wizualnej „ANIMACJE”. W Bielsku rozpoczął ścisłą współpracę z Piotrem Tomaszukiem reżyserem i twórcą teatru „Wierszalin” (www.wierszalin.pl). Był jego asystentem przy tworzeniu spektakli „Cyrk Dekameron” i „Święty Edyp”. W 2003 roku wraz z Tomaszukiem reaktywował zawieszoną działalność Wierszalina. Mieszkał wówczas w Supraślu, który uważa za miejsce wyjątkowe. Organizował m.in. wyjazdy na festiwale: „W stronę europejskiej Polski” w Turynie; „TErra Polska” w Berlinie; „Neue stücke aus Europa” w Wiesbaden oraz do teatru La MaMa w Nowym Jorku. W 2004 roku został zastępcą dyrektora Pawła Gabary w Gliwickim Teatrze Muzycznym (www.teatr.gliwice.pl) gdzie odpowiada min. za stronę administracyjno-organizacyjną oraz planowanie i wykonanie inwestycji w tym między innymi kontynuację przebudowy i odbudowy Ruin Teatru Miejskiego „Victoria”, modernizację siedziby GTM oraz kinoteatru „Bajka”. Pod koniec 2007 roku pełnił równocześnie obowiązki dyrektora naczelnego Teatru Dramatycznego miasta stołecznego Warszawy (www.teatrdramatyczny.pl). Należy do Stowarzyszenia Dyrektorów Teatrów. Od marca 2009 jest dyrektorem Muzeum w Gliwicach. Na początku 2010 roku powołał do życia CZYTELNIĘ SZTUKI.